Upphafssíða
Almennt
Jarðfræði
Líf í sjó og fjöru
Líf á landi
Myndir og kort
Rit og heimildir
Áhugaverðir tenglar

 

Bergfræði gosefna
Rof eyjarinnar
Jarðhiti
Myndun móbergs
Útfellingar

 

JARÐFRÆÐI

Myndun móbergs

Basaltgler Surtseyjargjóskunnar ummyndast auðveldlega, en ummyndunarhúðin kallast palagónít (mógler). Breytingin veldur því að gjóskukornin límast saman í hart og þétt berg, móberg. Fyrsti votturinn af móbergi á yfirborði fannst í nóvember 1969, og hafði það myndast innan jarðhitasvæðisins við 60°-70°C á u.þ.b. tveimur og hálfu ári. Síðan hefur verið fylgst grannt með móbergsmynduninni á yfirborði, en einnig hafa verið gerðar rannsóknir á borkjarnanum frá 1979.

Þessi ummyndun er aðallega háð hita vatnsins í berginu. Við 100°C og þar fyrir ofan hefur Surtseyjargjóskan ummyndast í móberg á u.þ.b. einu ári eða jafnvel nokkrum mánuðum. Þetta er miklu hraðari ummyndun en nokkurn hafði órað fyrir. Við lægri hita dregur úr hraða ummyndunarinnar, við t.d. 40°-50°C hefur þessi ummyndun tekið um 4-8 ár. Nú er svo komið að mestur hluti gjóskunnar ofansjávar er orðinn að hörðu móbergi. Líklegt er, að veruleg ummyndun hafi einnig orðið neðansjávar.

Þegar basaltglerið ummyndast í palagónít verða mikil og flókin efnaskipti. Katjónir losna úr glerinu, en í staðinn tekur glerið í sig vatn og járnið í glerinu ildast. Katjónirnar, einkum Si, Al, Ca, Na og Mg, geta síðan myndað holufyllingar í berginu, og alls hafa fundist tíu tegundir nýmyndaðra steinda í móberginu í Surtsey. Algengastar eru analsím, phillipsít, tóbermórít, smektít og anhydrít.

Surtseyjareldar hafa leitt til betri skilnings á því hvernig móbergsfjöllin urðu til á ísöld. Rannsóknir sem fram hafa farið á ummyndun gjóskunnar hafa gefið mikilvægar upplýsingar um myndun móbergs og má að þessu leyti líkja Surtsey við tröllaukna tilraunastofu. Nýjasti þátturinn í þessum rannsóknum er fólginn í athugun á örverum í berginu. Ótvíræðar niðurstöður sýna, að vissar tegundir baktería leysa upp basaltgler gjóskunnar og flýta þannig fyrir palagónítmynduninni.

Skoðið myndasýningu um móbergsmyndanir í Surtsey

(höf. Sveinn P. Jakobsson - sjak@ni.is)

- síðast uppfært 1-may-07

 

SurtseyjarfÚlagi­ - The Surtsey Research Society - P.O. Box 352 - 121 Reykjavik - Iceland - surtsey@ni.is